عضویت در نشریه
 
      جستجو

امام علي (ع): خوراكت را كم كن تا بيماري تو كم گردد. (غررالحكم ،جلد 1 ،صفحه 114)



تاثير روزه داری بر دستگاه گوارش و کبد

رعايت رژيم غذايي مناسب در كنترل بسياري از اختلالات گوارشي نقش بسزايي دارد. از آنجا كه در ماه رمضان اغلب الگوي دريافت غذا (زمان صرف وعده‌هاي غذايي و تركيب آن) تغيير مي‌يابد، اين امر ممكن است علائم و عوارض برخي بيماري‌هاي دستگاه گوارش را تحت تأثير قرار دهد. در صورت عدم رعايت رژيم غذايي مناسب درماه رمضان، ممكن است عوارضي مانند خشكي دهان، آروغ زدن، نفخ شكم، احساس سنگيني شكم، سوزش سر دل، تهوع، يبوست و تغييرات اشتها ديده شود.
o مصرف كدام مواد غذايي سبب بروز سوء هاضمه و نفخ مي شود؟
پرخوري، مصرف زياد غذاهاي چرب و سرخ شده، غذاهاي تند و غذاهايي كه ايجاد نفخ مي‌كنند، مثل كلم، نوشابه هاي گازدار، سير،پياز، فلفل به خصوص فلفل دلمه‌اي، حبوبات مانند عدس، لوبيا، نخود، لپه و مصرف زياد مواد قندي، دسرهاي شيرين، زولبيا و باميه، مصرف آب به همراه وعده غذايي ، مصرف غذا در حجم زياد و مواد غذايي به اصطلاح سنگين مانند آش رشته و غذاهاي غليظ آبكي سبب نفخ و مشكلات گوارشي مي‌شوند.
o علت سوزش سردل در ماه رمضان چيست؟
درماه رمضان اغلب پرخوري و مصرف غذا به مقدار زياد به خصوص در وعده افطار، سبب بازگشت محتويات معده به مري و احساس سوزش سردل مي‌شود. غذاهاي چرب و سرخ شده كه ديرتر از معده خارج مي‌شوند، غذاهاي تند، قهوه و چاي پررنگ، نوشابه‌هاي گازدار، موادي مثل نعناع، شكلات، ادويه‌جات و مصرف سيگار مي‌تواند باعث سوزش سردل در افراد روزه دار شود.توصيه مي‌شود به منظور پيشگيري از سوزش سردل، افراد روزه دار از پرخوري و مصرف وعده‌هاي غذايي حجيم بپرهيزند. اين افراد بايد تا حد امكان تعداد وعده‌هاي غذايي خود را افزايش دهند تا بتوانند در هر وعده حجم كمتري غذا مصرف كنند، لباسهاي تنگ نپوشند و حداقل تا 3 ساعت پس از صرف غذا دراز نكشند.
o به چه دليل يبوست در افراد روزه دار افزايش مي‌يابد؟
گرسنگي، كاهش مايعات دريافتي و كاهش فعاليت بدني يبوست را در افراد روزه دار افزايش مي‌دهند. از سوي ديگر تغيير الگوي وعده‌هاي غذايي و خواب در ماه رمضان سبب كاهش حركات روده مي‌شوند به همين دليل سرعت عبور مدفوع در روده كاهش مي‌يابد، در نتيجه آب بيشتري از دست داده و سبب ايجاد يبوست مي‌شود.
با نوشيدن مقادير كافي آب و مايعات و افزايش دريافت منابع فيبر رژيمي مانند ميوه و سالاد در وعده‌هاي سحري، افطار و پس از افطار به حفظ آب و انجام حركات طبيعي روده در ماه رمضان كمك كرد تا مدت زمان عبور مواد از دستگاه گوارش كاهش يافته و از ايجاد يبوست و نفخ جلوگيري شود. جهت درمان يبوست بايد مصرف آب، غلات سبوس‌دار، آرد قهوه‌اي، انجير و آلوي خشك خيسانده، ميوه‌ها به خصوص همراه با پوست و سبزيجات را افزايش داد. افراد مبتلا به يبوست بهتر است مصرف چاي خود را كاهش دهند. افزايش فعاليت بدني و تحرك نيز به درمان يبوست كمك مي‌كند.
o آيا روزه داري سبب افزايش خطر ايجاد زخم معده و دوازدهه (زخم‌هاي فوقاني دستگاه گوارش) و خونريزي گوارشي مي‌شود؟
روزه‌داري خطر بروز زخم‌هاي گوارشي را در افراد سالم افزايش نمي‌دهد ولي در افرادي كه سابقه سوء هاضمه به علت زخم‌هاي گوارشي داشته‌اند و زخم‌ها به خوبي درمان نشده و التيام كامل پيدا نكرده‌اند، در صورت عدم درمان ميزان عود زخم در طي ماه رمضان افزايش مي‌يابد و در برخي افراد كه مبتلا به زخم‌هاي گوارشي هستند و به طور منظم روند درمان بيماري خود را پيگيري نمي‌كنند، احتمال خونريزي از زخم كه به صورت مدفوع به رنگ قير و استفراغ خوني ممكن است خود را نشان دهد، درماه رمضان افزايش مي‌يابد.
مهمترين عامل خطر عود زخم‌ها و خونريزي گوارشي فوقاني در طول ماه رمضان، سابقه قبلي خونريزي از زخم يا زخم‌هاي گوارشي التيام نيافته، استرس‌هاي رواني، استعمال سيگار و مصرف برخي داروها مانند آسپيرين است.
o آيا روزه‌داري در افراد مبتلا به زخم‌هاي فوقاني گوارشي خطرناك است؟
روزه‌داري ماه رمضان شدت و عوارض زخم‌هاي فعال معده و دوازدهه و التهاب يا ورم معده را افزايش مي‌دهد. بنابراين روزه‌داري در افراد مبتلا به زخم هاي فعال توصيه نمي‌شود.
o قبل از اقدام به روزه‌داري، بيماران با سابقه قبلي زخم‌هاي فوقاني گوارشي بايد چه اقداماتي را انجام دهند؟
ضروري است اين بيماران قبل از اقدام به روزه‌داري با دستور پزشك خود آندوسكوپي انجام دهند تا زخم آنها مورد بررسي قرار گيرد. در اين صورت اگر زخم آنها فعال نباشد با تجويز برخي داروهای كنترل كننده اسيد معده اجازه روزه‌داري به آنها داده مي‌شود. ولي در صورت تشديد علائم بيمار، علي رغم درمان روزه‌داري توصيه نمي‌شود. لازم است بيماران داراي سابقه قبلي زخم‌هاي گوارشي در هنگام روزه داري تحت نظر پزشك به طور منظم از داروهاي كاهش دهنده اسيد معده در دو وعده افطار و سحر استفاده كنند.
o بيماران مبتلا به سندرم روده تحريك پذير در صورت اقدام به روزه‌داري چه نكاتي را بايد رعايت كنند؟
سندرم روده تحريك پذير اختلال در حركات دستگاه گوارش است و با علايمی مثل دردهاي شكمي، اسهال و يا يبوست خود را نشان مي‌دهد. در اين بيماري علايم با اضطراب تشديد مي‌شود. به طور كلي اكثر اين بيماران بدون هيچ مشكلي مي‌توانند روزه بگيرند و اغلب با روزه‌داري علايم آنها بهتر مي‌شود. همچنين بايد به اين نكته توجه داشت ، غذاهايي كه سبب ايجاد علايم بيماري در اين بيماران مي‌شوند در افراد مختلف متفاوت است. لذا ضروري است اين بيماران بر اساس سوابق قبلي خود و مواد غذايي كه با خوردن آن‌ها علايم بيماري ايجاد و يا تشديد مي‌شود، رژيم غذايي خود را محدود نمايند و از مصرف مواد غذايي كه علايم بيماري را تشديد مي‌كند، اجتناب نمايد. از سوي ديگر كاهش مصرف چاي، قهوه و استعمال سيگار با بهبود اين علايم همراه است.
o آيا روزه‌داري سبب تشديد علايم بيماريهاي التهابي روده (شامل بيماري كرون و كوليت اولسروز) مي‌شود؟
از آنجا كه تنش و استرس سبب تشديد علايم بيماريهاي التهابي روده مي‌شود، گرسنگي و روزه داري نيز به عنوان نوعي استرس ممكن است با تشديد علايم همراه باشد. با اين وجود به نظر مي‌رسد به دليل افزايش ارتباطات معنوي در اين ايام مبارك نوعي آرامش ذهني در فرد روزه دار به وجود مي‌آيد كه در كاهش استرس موثر است. همچنين تغييرات رژيم غذايي در اين ماه از يك سو با كاهش برخي عوامل خطر بيماري‌هاي التهابي مانند كاهش مصرف چاي، قهوه و استعمال سيگار و از سوي ديگر با افزايش برخي از عوامل تشديد كننده اين بيماري از جمله افزايش دريافت قند و شكر و عدم مصرف ميوه و سبزي، دريافت كم فيبر غذايي و تغيير نوع چربي مصرفي به خصوص چربي حيواني همراه است. بنابراين لازم است در تنظيم رژيم غذايي اين بيماران در طي روزه‌داري اين نكات مورد توجه دقيق قرار گيرند.
o آيا روزه‌داري مي‌تواند خطر بيماري‌هاي كيسه صفرا را افزايش دهد؟
به طور كلي گرسنگي طولاني چند روزه و كاهش شديد مصرف غذا سبب كاهش عملكرد كيسه صفرا و افزايش خطر رسوب صفرا در كيسه صفرا مي‌شود. از سوي ديگر اتلاف آب بدن در فصول گرم سال نيز باعث افزايش خطر بيماريهاي كيسه صفرا مي‌شود. با اين حال نمي‌توان گفت كه كاهش دريافت غذا و مايعات در ماه رمضان سبب افزايش خطر اين بيماريها مي‌شود. تحقيقات نشان مي‌دهند كه روزه‌داري ماه رمضان در افراد سالم اثر سوئي بر عملكرد كيسه صفرا نداشته باشد.
بيماران مبتلا به بيماريهاي كيسه صفرا از جمله سنگ كيسه صفرا، پس از مشاوره با پزشك و رعايت برخي نكات رژيم غذايي از جمله اجتناب از مصرف غذاهاي پر حجم و پر چرب و دريافت مقادير كافي آب و مايعات در فاصله افطار تا سحر مي‌توانند اقدام به روزه‌داري نمايند.
o آيا بيماران مبتلا به سيروز كبدي قادر به روزه‌داري هستند؟
از آنجايي كه كبد نقش بسيار مهمي در سوخت و ساز انرژي و تنظيم قند خون دارد، بيماران مبتلا به سيروز كبدي پيشرفته ممكن است در طي روزه‌داري با مشكلات بسياري مانند افت قند خون در حالت گرسنگي و يا افزايش قند خون پس از خوردن غذا مواجه شوند. همچنين با توجه به بي‌اشتهايي و سوء تغذيه در بيماران مبتلا به سيروز كبدي لازم است رژيم غذايي اين افراد در تعداد وعده‌هاي بيشتر و حجم كمتر در هر وعده تنظيم شود. در اين صورت كاهش تعداد وعده‌هاي غذايي و افزايش حجم غذايي مصرفي به خصوص در وعده افطار ممكن است اثرات سويي بر وضعيت اين بيماران داشته باشد.


منبع: روزه داری و دستگاه گوارش و کبد . گروه روزه داری اسلامی . پژوهشکده علوم غدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی تهران.